13 Mayıs 2014. Manisa'nın Soma ilçesi. Saat 15:10.
Yer altında çalışan yüzlerce madenci vardiya değişimini bekliyordu. Elektrik panosundan çıktığı düşünülen bir yangın başladı. Metan gazı yoğunluğu tahliyeyi imkânsız kıldı. 301 madenci bir daha çıkamadı.
Soma Faciası ve Eğitim Paradoksu
Şimdi sana bir soru sorayım.
O 301 kişiden kaçı ISG eğitimi almıştı? Kaçının sertifikası dosyasında duruyordu? Kaçı acil tahliye prosedürünü anlatan videoyu izlemişti, sınava girmişti, imzalamıştı?
Cevabı biliyoruz: Hepsi. Ya da büyük çoğunluğu.
TMMOB'un Soma raporunda da belirtildiği gibi, yeterli mesleki eğitim ve gerekli donanım olmadan madencilik gibi ağır ve riskli çalışma alanlarına sürülmek bu tür faciaların oluşumuna doğrudan katkı koyuyor. Ama buradaki mesele sadece eğitim eksikliği değil. Asıl mesele şu: eğitim almak ile eğitimli olmak arasındaki uçurumu biz hâlâ görmüyoruz.
Eğitim Almak mı, Eğitimli Olmak mı?
2018 yılında iki araştırmacı, Kardas ve O'Brien, ilginç bir deney yaptı. Bir beceriyi gösteren videoyu 20 kez izleyenlerin, 1 kez izleyenlerden çok daha güçlü bir "yapabilirim" hissi taşıdığını ölçtüler. Peki gerçek performansları arasında fark var mıydı? Hiç. Sıfır. İzlemek özgüven üretiyor. Yetkinlik değil.
Beyin bunu neden yapıyor? Çünkü akıcı bir video, net bir anlatım, düzgün kurgulanmış bir demo izlediğinde, o akıcılığı "anladım, yapabilirim" sinyali olarak okuyor. Oysa bir şeyi tanımak ile onu kriz anında, baskı altında, eller titreyerek yapabilmek arasında dağlar kadar fark var.
Şu an Türkiye'deki standart ISG eğitim döngüsü şöyle işliyor:
- Video izle.
- Teste gir.
- Üç denemede doğru cevabı bul.
- Sertifika al.
- Dosyala.
- Bitti.
Sistem şirketi koruyor. Çalışanı değil.
Türkiye, iş kazası ölümleri açısından Avrupa'da ilk sırada yer alıyor. Bunun temel nedeni yasal mevzuatın eksikliği değil, önlemlerin kâğıt üzerinde, göstermelik olarak yapılması. Ve o kâğıdın en önemli sayfası eğitim sertifikası.
Gerçek Çözüm: Uygulama ve Geri Bildirim
Peki çözüm ne?
Bilim çok net konuşuyor: izlettikten hemen sonra yaptır. Yaptırınca gerçek seviye ortaya çıkıyor. Özgüven gerçekle yüzleşiyor. Senaryo sor: "Duman görüyorsun, sistem alarm vermiyor, ne yaparsın?" Adım adım geri çek desteği: tam prosedürü göster, sonra eksik bırak, yapsın. Açıklama iste: "Bu adım neden böyle?" sorusu yanılsamayı patlatır.
Cerrahlıkta yıllardır bilinen bir kural var. Stajyere ameliyat videosu izletmiyorlar. Neden? Çünkü "gördüm = yapabilirim" hissi masada en tehlikeli şey.
Somada da masa vardı. 301 kişilik.
Eğer kurumunuzda çalışanlar sertifika alıyor ama saha davranışı değişmiyorsa, sorun içerik kalitesi değil. Sorun tasarım. Video izletmek eğitimin başlangıç noktası, kendisi değil.
Sertifika dosyada durur. Yetkinlik krizde ortaya çıkar. İkisini birbirine karıştırmayı durduralım.